Just another WordPress site

Creatieve expressie

Creatieve expressie is een onderdeel van Beeldende begeleiding. Maar het gaat niet om het maken van kunst. Het werken met beeldend materiaal is geen doel op zich maar een middel. Het is dienstbaar aan het proces van de cliënt. Creatieve expressie biedt mensen als het ware een andere taal: de taal van beelden en symbolen om zich te kunnen uiten als woorden tekort schieten. Het maken van afscheidscadeaus geeft steun bij het afronden van het leven, zowel aan de cliënt als aan de naasten. Daarnaast draagt creatieve expressie bij aan het vergroten van de kwaliteit van leven. Plezier in het bezig zijn met de beeldende materialen helpt om zich te kunnen ontspannen.

Wat betekent creatieve expressie in de praktijk?

Als een cliënt open staat voor creatieve expressie is daar opeens een “derde” aanwezig in het begeleidingscontact: het beeldende materiaal. De verf, de klei, het mooi gekleurde papier, de mandala’s, de potloden … Dat doet iets in het contact tussen de cliënt en mij als begeleider: het wordt informeler, laagdrempeliger, gewoner. Bezig zijn met kleuren, beelden, symbolen en verhalen doet beroep op het non-verbale, op het gevoelsmatige, op het hart, op plezier en het doet beroep op het gezonde stuk van mensen dat los staat van ziekte.

Maken cliënten mooie dingen?

Als ik anderen vertel over Beeldende begeleiding is vaak een van de eerste vragen die gesteld wordt: “Maken cliënten mooie dingen?” Ik vind dat een lastige vraag. Ten eerste is het niet het doel om mooie dingen te maken. Het gaat om wat cliënten beleven aan het bezig zijn en om de betekenis die dat voor ze heeft. Het proces is belangrijker dan het eindproduct om het zo maar eens te zeggen.

Ten tweede vind ik het persoonlijk eigenlijk altijd mooi wat mensen maken. Is het altijd kunstzinnig? Nee, maar het is eigen en authentiek. En ik zie de mensen die het creatieve werkje hebben gemaakt in gedachten voor me. Achter de – voor een buitenstaander – simpele ketting, zie ik de mevrouw die op de rand van haar bed, met trillende vingers aandachtig kraal na kraal aan de ketting reeg. Die daarna doodmoe achterover zakte en met vermoeide stem zeer tevreden zei: “Het is mooi geworden, wat zal mijn kleindochter hier blij mee zijn.” Achter het beschilderde hartendoosje met het kleine briefje erin, zie ik de stoere mevrouw die een half uur heel stil bezig was om dit voor haar dochter te maken. De dochter tegen wie ze niet kon zeggen hoezeer ze van haar hield, maar die ze dit wel kon tonen, door middel van het geven van dat zelf gemaakte doosje.

Hebben cliënten daar wel zin in?

Cliënten zijn vast te ziek, te moe. Wie heeft daar nou zin in in deze periode van het leven, waarin zoveel gebeurt en emoties vaak hoog opspelen? Dat zijn de vragen die zorgverleners me stellen als ik vertel dat ik werk met cliënten in de laatste levensfase. Mijn ervaring is dat een groot deel van de cliënten juist wel open staat voor Beeldende begeleiding en creatieve expressie. Dat ze nieuwsgierig zijn om er meer over te horen. En dat ze het graag willen proberen!

Het zal vast afleiding geven…

Dat creatieve expressie afleiding geeft aan cliënten, dat is iets wat zorgverleners zich meestal wel voor kunnen stellen, maar dat creatieve expressie ook een andere betekenis kan hebben … dat is vaak lastiger te begrijpen. Zeker als je als zorgverlener zelf niet veel met creatieve expressie hebt. Maar het bezig zijn met beeldend materiaal kan voor iedere cliënt een andere werking en een andere betekenis hebben.

Uit evaluaties met cliënten komt als resultaat van beeldende begeleiding naar voren

  • zich kunnen ontspannen (81 %)
  • waardevol contact ervaren met naasten (71 %)
  • zich kunnen uiten (67 %)
  • genieten (60 %)
  • troost putten uit mooie beelden (49 %)
  • ondersteuning in verwerken (46 %)
  • eigenheid kunnen ervaren: “voor even geen patiënt zijn” (38 %)
  • troost door iets persoonlijks te kunnen nalaten (34 %)
  • zingeving (29 %)
  • reflectie (27 %)

(bron: Kleur in de laatste levensfase. Handreiking voor de verankering van beeldende begeleiding binnen de palliatieve zorg in hospice(units). Stichting Leerhuizen Palliatieve zorg, januari 2016)

Het is zeker alleen voor jonge mensen…

Creatieve expressie is zeker niet alleen voor jonge mensen. De jongste cliënt die ik heb begeleid was 25, de oudste 93. Ook oudere en oude mensen vinden creatieve expressie prettig, het heeft niets met leeftijd van doen!

Het is zeker alleen voor vitale mensen

Voor mensen die erg zwak of moe zijn, heb ik materialen die weinig tot geen lichamelijke activiteit vragen. Hele kleine schilderdoekjes die cliënten liggend in bed kunnen beschilderen. Of soms lees ik een mooie tekst of schilder iets voor de mensen. Kleine en korte beeldende contacten die momenten van plezier en afleiding en ontspanning zorgen.

Voorbeeld uit het hospice

Ik ging voor de eerste keer naar een nieuwe gast. Ik klopte en keek voorzichtig om het hoekje van de deur. Eerst zag ik haar niet: ze lag opgekruld in bed, diep weggekropen onder de deken. Stilletjes ging ik naast haar zitten. We keken elkaar aan. Ze sloot al snel weer haar ogen en reageerde niet op mijn woorden. Ik wilde net weg gaan, toen ik een schilderijtje boven haar bed zag hangen en daar iets over zei. Mevrouws ogen gingen open. Haar ogen begonnen te stralen: “Dat heeft mijn dochter gemaakt,” zei ze. We keken samen naar het schilderijtje en praatten erover. Zo begon ons contact. Zelf was ze veel te moe om te schilderen, maar ze vond het fijn als ik dat voor haar deed terwijl zij keek en de kleuren koos. Ze vroeg om haar bril om alles goed te kunnen zien. Ik schilderde op haar geleide met verf en kwast: een vlinder, een bloem, de zon en ondertussen “schilderde” ik met woorden mooie beelden van buiten zijn in de natuur. Na een kwartier werd mevrouw moe en namen we afscheid. Ze wilde dat ik het schilderijtje op het nachtkastje zette, zodat ze er nog wat naar kon kijken. Het was een korte ontmoeting. Een aantal dagen later is mevrouw overleden.

Ik kan me voorstellen dat het leuk is voor cliënten die altijd creatief zijn geweest

De meeste cliënten die ik begeleid zijn nooit creatief geweest in hun leven. Opvallend genoeg willen juist mensen die altijd creatief geweest zijn vaak niets meer doen met creatieve expressie, omdat ze niet meer kunnen wat ze eerder nog wel konden. Ik schilder met mensen die nooit geschilderd hebben, ik boetseer met mensen die sinds de kleuterschool geen klei meer in hun handen hebben gehad. Ik heb een schat aan laagdrempelige materialen en beeldende werkvormen zoals bijvoorbeeld: schilderen met verschillend materiaal, een mandala maken, boetseren, een stuk levensverhaal opschrijven, een sieraad, boekje, kaart of symbolisch cadeautje maken.

Wat ga je doen vandaag?

Mensen vragen me vaak wat mijn plannen zijn, wat ik met een (nieuwe) cliënt wil gaan doen die dag. Maar voor mij als Beeldend begeleider van cliënten in de laatste levensfase is het juist zo belangrijk om zonder plan de ontmoeting aan te gaan. Open te staan voor de behoefte van een gast. Dat is richtinggevend voor mij als begeleider. De gast heeft de regie. Dat is heilzaam in een tijd dat steeds meer regie ontvalt. Ik stem af op wat op dat moment aan de orde is en haak hier op in met een bij de gast passende wijze van begeleiden, een bij de gast aansluitende werkvorm en het aanbod van geschikt beeldend materiaal.

Contact gegevens

Bent u geïnteresseerd of heeft u vragen? Wees welkom om te reageren.

+31 (0)6 38 36 88 99karin-brandt/56/397/2b6/en
Voorbeelden van beeldende begeleiding
Het verhaal van twee patiënten in het hospice